अमेरिकी सुख छाडेर स्वदेशको माटो रोज्ने कृषि उद्यमी शासन देवकोटाको यात्रा

काठमाडौँ । उच्च शिक्षा र रोजगारीका लागि विदेश पलायन हुने युवाहरूको सङ्ख्या बढ्दो रहेको वर्तमान परिप्रेक्ष्यमा, केही यस्ता पात्रहरू पनि छन् जसले विदेशी भूमिमा आर्जन गरेको ज्ञान र समृद्धिलाई आफ्नै थातथलोमा प्रयोग गरिरहेका छन्। तीमध्ये एक हुन्, कृषि उद्यमी शासन देवकोटा। अमेरिकाको विलासी जीवन र सुरक्षित भविष्यलाई थाती राखेर नेपाल फर्केका देवकोटाले चितवनको भरतपुरमा आधुनिक कृषि प्रणालीमार्फत नयाँ पहिचान बनाउँदै छन्। उनको यो यात्रा शारीरिक अस्वस्थता, शैक्षिक उतारचढाव र व्यावसायिक क्षतिलाई छिचोल्दै अघि बढेको एक प्रेरणादायी उदाहरण हो।

शासनको सङ्घर्ष बाल्यकालदेखि नै सुरु भएको थियो। १० वर्षको उमेरमा बाथ मुटुको रोग पहिचान भएपछि उनको जीवन औषधी र अस्पतालको घेराभित्र बाँधियो। पछि उनको मुटुको भल्भ फेर्नका लागि ‘ओपन हार्ट सर्जरी’ समेत गरियो। गम्भीर शारीरिक अस्वस्थताका बाबजुद उनले आफ्नो आत्मविश्वास कहिल्यै कमजोर हुन दिएनन्। मुटुको समस्यासँग जुध्दै उनले आफ्नो अध्ययनलाई निरन्तरता दिए र कृषि विज्ञानलाई आफ्नो मुख्य क्षेत्र रोजे।

पढाइको सिलसिलामा रामपुर क्याम्पसबाट बिएससी कृषि सकेपछि उनी उच्च शिक्षाका लागि अमेरिका पुगे। त्यहाँ कृषि विज्ञानमा स्नातकोत्तर पूरा गरी एक प्रतिष्ठित अनुसन्धान केन्द्रमा ल्याब म्यानेजरको रूपमा काम गर्न थाले। अमेरिकामा राम्रो आम्दानी र स्थायी बसोबासको अवसर हुँदाहुँदै पनि उनको मन स्वदेशमै केही गर्ने हुटहुटीले तानिरह्यो। आफ्ना वृद्ध बुबाआमा र परिवारसँगै रहने इच्छा र आर्जित ज्ञानलाई आफ्नै देशको माटोमा लागू गर्ने दृढ संकल्पका साथ उनी नेपाल फर्किए।

स्वदेश फर्केपछिको सुरुवाती यात्रा भने सोचे जस्तो सहज रहेन। विराटनगरमा सुरु गरेको उनको पहिलो कृषि परियोजना बाढीका कारण पूर्ण रूपमा नष्ट भयो। पहिलो वर्षमै ठुलो आर्थिक क्षति बेहोरेका देवकोटासँग काम चलाउनका लागि आफ्ना व्यक्तिगत सामान बेच्नुपर्ने अवस्था समेत आयो। तर, यस असफलताले उनलाई थप बलियो बनायो। उनले हार नमानी चितवनलाई नयाँ कार्यथलो बनाए र फरक ढङ्गले काम सुरु गरे।

चितवनमा आएपछि देवकोटाले परम्परागत खेती प्रणालीलाई परिवर्तन गर्दै प्रविधिमैत्री कृषिमा जोड दिए। पहाडमा मात्र फल्ने ठानिएको स्ट्रबेरीलाई उनले तराईको गर्मी मौसममा सफलतापूर्वक फलाएर देखाए। यसका साथै बियाँ नभएको खरबुजाको व्यावसायिक उत्पादन र माटोजन्य रोगबाट जोगाउन तरकारी बालीमा आधुनिक ग्राफ्टिङ प्रविधिको प्रयोगलाई उनले व्यापक बनाए। हाल उनको फार्ममा १९ जनाले प्रत्यक्ष रोजगारी पाएका छन्।

शासन देवकोटा कृषि क्षेत्रलाई निर्वाहमुखी नभई व्यावसायिक र सम्मानजनक पेसाको रूपमा हेर्नुपर्ने धारणा राख्छन्। उनका अनुसार, योजनाबद्ध अनुसन्धान, प्रविधिको सही छनोट र बजारको माग बुझेर काम गर्ने हो भने कृषिबाटै आर्थिक रूपमा सबल बन्न सकिन्छ। सङ्घर्षका अनेकन् मोडहरू पार गर्दै नेपालमै कृषि उद्यममा फरक पहिचान बनाउन सफल देवकोटाको यो सङ्घर्षशील यात्रा नेपाली कृषि क्षेत्र र युवा उद्यमीहरूका लागि एउटा रचनात्मक सन्देश बनेको छ।