अनुसन्धान र सङ्घर्षको दस्तावेज ‘महावीर पुनको आत्मकथा’ : राज्यको उदासिनतादेखि विकासको मोडेलसम्म

काठमाडौँ । नेपालमा अनुसन्धान, आविष्कार र नवप्रवर्तनका पर्याय मानिने महावीर पुनको बहुप्रतिक्षित आत्मकथा ‘महावीर पुन : सम्झना, सपना र अविरल यात्रा’ (२०८१, सातौँ संस्करण) यतिबेला पाठकमाझ चर्चाको केन्द्रमा छ । यो पुस्तक केवल एक व्यक्तिको जीवनकथा मात्र नभएर, नेपालको विकासको सम्भावना, दुर्गमको सङ्घर्ष र राज्य संयन्त्रको निराशाजनक कार्यशैलीको नालीबेली समेत हो ।

सङ्घर्ष र शिक्षाको जग
म्याग्दीको दुर्गम गाउँ नाङ्गीमा जन्मिएका पुनको बाल्यकालदेखिकै जिज्ञासु स्वभाव र सङ्घर्षलाई पुस्तकमा मार्मिक ढङ्गले प्रस्तुत गरिएको छ । गाईवस्तु चराउँदा होस् वा वनस्पतिमा गरिने साना परीक्षणहरू, उनको वैज्ञानिक चेत बाल्यकालमै अङ्कुरित भइसकेको थियो । बुबाको ठुलो सहयोग र आफ्नै लगनशीलताले आइएस्सी उत्तीर्ण गरेपछि उनले १३ वर्षसम्म चितवनमा शिक्षण सेवा गरे । तर, तत्कालीन प्रमुख जिल्ला अधिकारीसँगको एउटा विवादले उनको जीवनलाई नयाँ मोड दियो । शिक्षण सेवाबाट राजीनामा दिएर काठमाडौँ भौँतारिएका पुन, अन्ततः कयौँ असफलता र सङ्घर्ष चिर्दै उच्च शिक्षाका लागि अमेरिका पुगे । अमेरिकाबाट स्नातक र स्नातकोत्तर सकेर मानार्थ विद्यावारिधि प्राप्त गर्दासम्मको यात्रा कुनै चलचित्रको कथाभन्दा कम छैन ।

नाङ्गी गाउँको रुपान्तरण र प्रविधि मैत्री गाउँ
अमेरिकामा उज्ज्वल भविष्य छाडेर आफ्नै गाउँ फर्केका पुनले म्याग्दीको नाङ्गीमा विकासका जुन नमुनाहरू प्रस्तुत गरे, ती आज पनि अध्ययनको विषय बनेका छन् । उनले गाउँमा माध्यमिक विद्यालय खोल्ने मात्र होइन, त्यसलाई टिकाउन अनेकौँ आर्थिक स्रोतहरू पहिल्याए । प्लास्टिक टनेलमा गोलभेडा खेती, खरायोपालन, माहुरीपालन, चिज उत्पादनदेखि पर्यटकका लागि क्याम्पिङ साइट बनाउनेसम्मका काम उनले गरे ।

विशेष गरी, विश्वभरका मानिसहरूले उनलाई ‘नेपालको वायरलेस म्यान’ का रूपमा चिन्ने गरी उनले गरेको दुर्गम गाउँमा इन्टरनेट विस्तारको कथा पुस्तकको मुख्य आकर्षण हो । गुगलको उदय हुनुभन्दा अगाडि नै नेपालको बारेमा जानकारी दिने वेबसाइट बनाउनु र वायरलेस प्रविधिको प्रयोग गरी दुर्गमलाई विश्वसँग जोड्नु उनको ठुलो सफलता थियो ।

राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र र राज्यको बेवास्ता
पुस्तकको एक ठुलो हिस्सा ‘राष्ट्रिय आविष्कार केन्द्र’ को स्थापना र यसका लागि गरिएका सङ्घर्षहरूमा केन्द्रित छ । विकास भनेको केवल सडक खन्नु मात्र होइन, बरु आफ्नै देशमा अनुसन्धान र उत्पादन हुनु हो भन्ने पुनको अडान छ । तर, यस अभियानमा उनले राज्यबाट भोगेको अपमान र असहयोगको तितो यथार्थ पुस्तकमा समेटिएको छ ।

पुनले पाँच जना प्रधानमन्त्री र असङ्ख्य मन्त्री-सचिवहरूलाई भेटेर देशको समृद्धिका लागि अनुसन्धानमा लगानी गर्न आग्रह गरे पनि आश्वासन बाहेक केही नपाएको घटनाहरू पुस्तकमा उल्लेख छन् । “व्यक्तिमा इच्छाशक्ति भए असम्भवलाई सम्भव बनाउन सकिन्छ,” भन्ने पुनले राज्य संयन्त्रको लाचारी र कर्मचारीतन्त्रको ढिलासुस्तीलाई उदाङ्गो पारेका छन् । उनले नेपालको व्यापार घाटा चुलिनु र युवाहरू विदेश पलायन हुनुको मुख्य कारण देशमा नवप्रवर्तन र उद्यमशीलताको वातावरण नहुनु नै रहेको औँल्याएका छन् ।

पुस्तकको आम्दानी र कृषि औजार कारखाना
व्यावसायिक रूपमा पनि यो पुस्तक नेपाली प्रकाशनको इतिहासमा सफल देखिएको छ । मात्र दुई वर्षको अन्तरालमा २ लाख ५० हजार प्रतिभन्दा बढी बिक्री भइसकेको यो पुस्तकको आम्दानी पुनले आफ्नै विलासितामा खर्च नगरी वीरगन्जस्थित ‘कृषि औजार कारखाना’ लाई पुनः सञ्चालन गर्न लगानी गरेका छन् । बोली र व्यवहारमा एकरूपता भएका पुनले आफूलाई ‘अवैतनिक राष्ट्रसेवक’ का रूपमा उभ्याएका छन् ।

निष्कर्ष : एक प्रेरणादायी सन्देश
१८ प्रमुख शीर्षक र विभिन्न उपशीर्षकहरूमा विभाजित यो आत्मकथाले महावीर पुनको अन्तर्मनलाई बुझ्न मद्दत गर्दछ । सादा जीवन र उच्च विचारका प्रतिमूर्ति पुनलाई कतिपयले ‘लहडी’ वा ‘अर्धपागल’ ठाने पनि उनको पागलपन देशको समृद्धिका लागि समर्पित छ भन्ने कुरा पुस्तकले पुष्टि गर्दछ ।

भाषा शैली सरल र तस्विरहरू सहितको यो कृति केवल सर्वसाधारणका लागि मात्र नभएर नेपालका राजनेता र योजनाविद्हरूका लागि एउटा अनिवार्य ‘गाइडबुक’ हो । देश बनाउने सपना देख्ने र सङ्घर्ष गरिरहेका हरेक नेपालीका लागि यो पुस्तक एक अमूल्य उपहार र ऊर्जाको स्रोत बन्न सक्छ ।