क्रान्तिको रातो राँकोदेखि केन्द्रीय कारागारको छिँडीसम्म: टोपबहादुर रायमाझीको फेरिएको नियति

काठमाडौँको केन्द्रीय कारागार सुन्धाराको चिसो भित्ता। बाहिर मौसम कहिले खुला हुन्छ, कहिले बादलले ढाक्छ। तर, कारागारको एउटा कुनामा टोलाइरहेका ६२ वर्षीय वृद्धका लागि समय सायद ठप्प भएजस्तै छ। विगतका पानाहरू पल्टाउँदा उनी आफैँलाई सोध्दा हुन्— “के यो साँच्चै मेरै जीवनको यथार्थ हो?”

ती वृद्ध अरू कोही नभएर नेपाली राजनीतिका भित्ताहरूमा दशकौँसम्म छाइरहेका चर्चित नाम टोपबहादुर रायमाझी हुन्। हिजो जसको एक इसारामा सयौँ कार्यकर्ता ज्यान दिन तयार हुन्थे, आज उनी स्वयम् कानुनको घेराभित्र आफ्ना दिनहरू काटिरहेका छन्। अर्घाखाँचीको खाँचीकोटबाट सुरु भएको एउटा ऊर्जाशील जीवनयात्रा कसरी सिंहदरबार हुँदै कारागारको छिँडीसम्म आइपुग्यो?

अर्घाखाँचीको त्यो ठिटो र क्रान्तिको हुटहुटी

कुहिरो र हरिया पहाडहरूले घेरिएको अर्घाखाँचीको मध्यमवर्गीय परिवारमा जन्मिएका टोपबहादुरको आँखामा सानैदेखि समाज बदल्ने एउटा हुटहुटी थियो। देशमा पञ्चायती व्यवस्थाको दबदबा थियो, गरिब र सीमान्तकृतहरू अन्यायको जाँतोमा पिसिएका थिए। २०२८/२९ सालतिरै, १३ वर्षको कलिलो उमेरमै उनको मनमा राजनीतिको बीज रोपियो।

त्यो बीज पछि गएर माओवादी जनयुद्धको विशाल वृक्ष बन्यो। १९९० को दशकमा जब मुलुकमा सशस्त्र विद्रोहको बिगुल फुकियो, टोपबहादुर त्यसका प्रमुख योजनाकार र सैन्य कमान्डरमध्ये एक बने। ‘अनिल’ उपनामले चिनिने उनी जनयु*द्धका बेला माओवादीभित्र डा. बाबुराम भट्टराई निकटका प्रखर वैचारिक र रणनीतिक नेता मानिन्थे। जङ्गलको बास, सेनाको घेराबन्दी, रगत र आँसुको त्यो महासंग्राममा उनले मृत्युलाई धेरै पटक नजिकबाट स्पर्श गरे। तर, उनको मनमा एउटै सपना थियो— नेपाली नागरिकको आत्मसम्मान र अधिकारको स्थापना।

सिंहदरबारको चमक र एमालेको छहारी

ह*तियार बिसाएर जब माओवादी शान्ति प्रक्रियामा आयो, टोपबहादुरको जीवनको अर्को अध्याय सुरु भयो। जङ्गलको कठिन जीवनबाट उनी सिधै सिंहदरबारको भव्य कुर्सीमा आइपुगे। पटक-पटक मन्त्री, ऊर्जा मन्त्री र उपप्रधानमन्त्री बन्दै गर्दा उनी सत्ताको केन्द्रबिन्दुमा रहे।

राजनीतिको नदीले सधैं एउटै दिशामा धार परिवर्तन गर्दैन। नेकपाको विभाजन र राजनीतिक समीकरणको फेरबदलसँगै उनले आफ्नो राजनीतिक घर बदले। दशकौँसम्म जुन ‘कम्युनिष्ट’ सिद्धान्त र एमालेविरुद्ध उनले युद्ध लडेका थिए, अन्ततः उनी त्यही नेकपा एमालेको सचिव बन्न पुगे। अर्घाखाँचीमा उनी यसरी स्थापित भए कि उनलाई हराउन विपक्षीहरूलाई फलामको चिउरा चपाएजस्तै हुन्थ्यो। उनी जिल्लाकै ‘ब्रान्ड’ बनेका थिए।

नियतिको क्रूर प्रहार: जब ‘रक्षक’ नै ‘भक्षक’ बनेको आरोप लाग्यो

राजनीतिमा हार-जित र दल परिवर्तन सामान्य मानिन्छ। तर, सन् २०२३ को मे महिनामा नेपाली राजनीतिमा एउटा यस्तो भूकम्प गयो, जसको केन्द्रविन्दुमा टोपबहादुर रायमाझी पनि परे। त्यो थियो— नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरण।

यो आर्थिक भ्रष्टाचारको मुद्दा मात्र थिएन, यो त राष्ट्रिय स्वाभिमान र मानवीय संवेदनाको चीरहरण थियो। आफ्नै देशका सोझा युवाहरूलाई मोटो रकम असुल गरेर नक्कली भुटानी शरणार्थी बनाई अमेरिका पठाउने संगठित गिरोहमा उनको संलग्नता रहेको तथ्यहरू सार्वजनिक भए।

सर्वसाधारणका लागि यो सबैभन्दा ठूलो धक्का थियो। हिजो जुन कमान्डरले नेपाली नागरिकलाई पहिचान र अधिकार दिलाउन यु*द्धको नेतृत्व गरेका थिए, तिनै नेता आज नेपालीलाई अनागरिक (शरणार्थी) बनाएर बेच्ने खेलमा सामेल भएको आरोप लाग्यो। यसले उनको क्रान्तिकारी विगतमाथि मात्र होइन, उनको सम्पूर्ण निष्ठामाथि नै गम्भीर प्रश्न उठायो।

फरार सूचीदेखि अदालतको फैसलासम्म

आरोप सार्वजनिक भएपछि केही दिन उनी कानुनको आँखाबाट बच्न फरार रहे। तर, कानुनको हात लामो हुन्छ। उनी बुढानीलकण्ठबाट पक्राउ परे। उनीमाथि राज्यविरुद्धको अपराध, ठगी र संगठित अपराधको मुद्दा चल्यो।

आज काठमाडौँ जिल्ला अदालतले रायमाझीसहितका आरोपितहरूलाई दोषी ठहर गर्दै जेल सजाय सुनायो। रायमाझीलाई ४ वर्षको जेल सजाय सुनाइएको छ। अदालतको त्यो फैसलाले उनको राजनीतिक जीवनको शानदार अध्यायमा सधैँका लागि एउटा कालो धब्बा लगाइदियो।